To‘piq bo‘g‘imi boylamlarining cho‘zilishi va qisman uzilishi: muammolar, birinchi yordam va iWALK qo‘ltiqtayog‘i yordamida reabilitatsiya
To‘piq bo‘g‘imi boylamlarining cho‘zilishi — keng tarqalgan jarohat bo‘lib, u insonni uzoq vaqt davomida odatiy hayot ritmidan chiqarib qo‘yishi mumkin. Keling, ushbu jarohat bilan bog‘liq asosiy muammolar va ularni hal qilish usullarini ko‘rib chiqamiz.
1. Boylamlarning cho‘zilishi va qisman uzilishi nima?
Cho‘zilish — bu boylam tolalarining me’yoridan ortiq cho‘zilishi va ularning qisman uzilishi bilan kechadigan shikastlanish. Boylamlar — bo‘g‘imda suyaklarni bir-biriga bog‘lab turuvchi mustahkam biriktiruvchi to‘qima tolalaridir.
Qisman uzilish — shikastlanishning jiddiyroq darajasi. Bunda boylam tolalarining katta qismi uziladi, ammo boylamning yaxlitligi saqlanib qoladi (to‘liq uzilishdan farqli ravishda).
Soddaroq qilib aytganda:
·Cho‘zilishda boylam haddan tashqari tortilgan rezina kabi cho‘ziladi — u hali ham ushlab turadi, ammo avvalgidan zaifroq bo‘ladi.
·Qisman uzilishda boylamda kuchli tortilgan matodagi kabi uzilishlar paydo bo‘ladi — natijada bo‘g‘imning barqarorligi kamayadi.
Muammo: ko‘pchilik cho‘zilish yoki qisman uzilishni «yengil jarohat» deb hisoblab, uning jiddiyligini yetarlicha baholamaydi. Ammo to‘g‘ri davolashsiz bu holat bo‘g‘imning surunkali beqarorligi va artrozga olib kelishi mumkin.
2. Cho‘zilish sabablari: shikastlanish nima sababdan yuz beradi
Cho‘zilish boylam apparatining haddan tashqari zo‘riqishi natijasida yuz beradi — masalan, oyoq panjasining keskin ichkariga yoki tashqariga burilishi va bir vaqtning o‘zida unga tana og‘irligi tushishi paytida.
Asosiy sabablar:
·yurish yoki yugurish vaqtida oyoq panjasining qayrilib ketishi (ayniqsa notekis yuzada);
·sakrashdan keyin noto‘g‘ri tushish;
·oyoq panjasi yerga mahkam turgan holatda keskin burilish;
·sport bilan shug‘ullanish (futbol, basketbol, tennis, tog‘ chang‘isi);
·mushaklarning zaifligi va boldir mushaklari o‘rtasidagi muvozanatning buzilishi;
·jismoniy yuklama oldidan yetarli darajada qizib olmaslik.
Muammo: ko‘pincha cho‘zilish bir nechta omilning birgalikdagi ta’siri natijasida yuz beradi — masalan, mushaklarning charchashi va notekis yer yuzasi. Bu esa jarohatning oldini olishni qiyinlashtiradi.
3. Cho‘zilish belgilari va uni sinishdan qanday farqlash mumkin
Cho‘zilish belgilari:
·jarohat vaqtida paydo bo‘ladigan o‘tkir og‘riq, oyoqqa bosishga uringanda kuchayishi;
·bo‘g‘im atrofidagi yumshoq to‘qimalarning shishishi (odatda bir necha soat ichida rivojlanadi);
·gematoma (atrofdagi to‘qimalarga qon quyilishi);
·to‘piq bo‘g‘imidagi harakatlarning cheklanishi;
·boylamlar sohasini paypaslaganda og‘riq;
·oyoq panjasining beqarorligini his qilish (og‘irroq shikastlanishlarda).
Cho‘zilishni sinishdan qanday farqlash mumkin:
Muhim: aniq tashxisni faqat shifokor ko‘rik va rentgen tekshiruvidan so‘ng qo‘yishi mumkin. Sinishga shubha bo‘lsa, albatta travmatologiya punktiga murojaat qiling.
Belgi
Cho‘zilish
Sinish
Og‘riq
Boylamlar sohasida joylashadi, harakat vaqtida kuchayadi
O‘tkir, oyoq bo‘ylab yuqoriga tarqalishi mumkin, ko‘pincha juda kuchli bo‘ladi
Shish
Asta-sekin, 1–6 soat ichida rivojlanadi
Tez paydo bo‘ladi, kuchli bo‘lishi mumkin
Gematoma
Bir necha soatdan keyin yoki ertasi kuni paydo bo‘ladi
Darhol yoki dastlabki soatlarda paydo bo‘lishi mumkin
Oyoqqa yuk tushirish
Ko‘pincha mumkin, ammo og‘riqli bo‘ladi (I–II darajada)
Kuchli og‘riq sababli odatda mumkin emas
Deformatsiya
Kuzatilmaydi
Oyoq panjasi yoki boldirda ko‘rinadigan deformatsiya bo‘lishi mumkin
Krepitatsiya
Kuzatilmaydi
Suyak bo‘laklarining g‘ichirlashi yoki qirsillashi eshitilishi mumkin
4. Birinchi tibbiy yordam
Jarohatdan keyingi dastlabki soatlarda birinchi yordamni to‘g‘ri ko‘rsatish juda muhim. RICE tamoyilidan foydalaning:
·R (Rest) — shikastlangan oyoqqa to‘liq dam berish va unga yuk tushirmaslik.
·I (Ice) — birinchi sutka davomida har 2–3 soatda 15–20 daqiqaga sovuq qo‘yish (matoga o‘ralgan muz).
·C (Compression) — ortiqcha bosimsiz kompression bog‘lam qo‘yish (elastik bint).
·E (Elevation) — qon oqimini yaxshilash va shishni kamaytirish uchun oyoqni balandroq holatda ushlab turish.
Nima qilish mumkin emas:
·jarohat joyini dastlabki 24–48 soat ichida isitish;
·intensiv massaj qilish;
·og‘riqqa qaramay bo‘g‘imni «ishlatishga» urinish;
·shifokor bilan maslahatlashmaguncha oyoqqa yuk tushirish.
5. Reabilitatsiya va uning usullari
Reabilitatsiya — cho‘zilishdan keyingi tiklanishning muhim bosqichidir. Uning maqsadi — bo‘g‘im barqarorligini qayta tiklash, harakat hajmini tiklash va qayta jarohatlanishning oldini olish.
Reabilitatsiya bosqichlari:
1.O‘tkir davr (1–14 kun):
o funksional dam olish;
o zarurat bo‘lsa, harakatlanish uchun iWALK qo‘ltiqtayog‘idan foydalanish (agar oyoqqa yuk tushirish cheklangan bo‘lsa);
o fiksatorlardan (ortezlar, bandajlar) foydalanish;
o shish va og‘riqni kamaytirish uchun sovuq qo‘llash.
2.O‘tkirlikdan keyingi davr (2–4 hafta):
o yuklamani bosqichma-bosqich oshirish;
o muvozanat va koordinatsiyani rivojlantiruvchi mashqlar (muvozanat platformalari);
o boylamlarni qo‘llab-quvvatlovchi mushaklarni mustahkamlash uchun izometrik mashqlar;
o oyoqqa hali to‘liq yuk tushirish mumkin bo‘lmagan davrda xavfsiz harakatlanish uchun iWALK’dan foydalanishni davom ettirish.
3.Tiklanish davri (4–8 hafta va undan keyin):
o qarshilik bilan bajariladigan dinamik mashqlar;
o propriosepsiyani (tananing fazodagi holatini his qilish qobiliyatini) mashq qilish;
o yurish, suzish, velotrenajyorda mashq qilish;
o zarurat bo‘lsa, sport yuklamalariga bosqichma-bosqich qaytish;
o oyoqqa to‘liq tayanish tiklanib borishi bilan iWALK’dan foydalanishni bosqichma-bosqich to‘xtatish.